۱۲ روش عملی برای افزایش مشارکت مخاطبان در کلاس و وبینار

هر مدرسی این تجربه را دارد: توضیح را شروع می‌کنید، پنج دقیقه بعد نیمی از چشم‌ها روی گوشی است. در وبینار این مشکل بدتر است، چون مخاطب با یک کلیک می‌تواند از جلسه خارج شود یا کارهای دیگری انجام دهد. خبر خوب این است که مشارکت یک مهارت قابل یادگیری است و نیازی به شوخ‌طبعی بالا یا فن بیان فوق‌العاده ندارد. این ۱۲ روش را بخوانید و هر کدام را که به جلسهٔ شما می‌خورد امتحان کنید.

چرا توجه مخاطب افت می‌کند؟

دلیل افت توجه معمولاً یکی از این‌هاست: مخاطب نمی‌داند چرا موضوع به او مربوط است، مدت زیادی فقط شنونده بوده، محتوا بیش از حد سخت یا بیش از حد ساده است، یا مجبور است ساعت‌ها پشت صفحه بنشیند. هر روشی که این عوامل را هدف بگیرد، به مشارکت کمک می‌کند. ایدهٔ پایه‌ای پشت بسیاری از این روش‌ها یادگیری فعال است: مخاطبی که فکر می‌کند، تصمیم می‌گیرد یا پاسخ می‌دهد، بیشتر یاد می‌گیرد.

۱۲ روش عملی

۱. از اولین دقیقه درگیرشان کنید

به جای معرفی طولانی خود و برنامه، با یک سؤال یا یک نظرسنجی کوتاه شروع کنید. «چند نفر از شما تا حالا با این موضوع کار کرده‌اید؟» مخاطب از همان ابتدا نقش فعال می‌گیرد. شروع را با ابر کلمات هم می‌توانید سبک کنید.

۲. قانون «هر ۷ دقیقه یک تعامل»

لازم نیست دقیق باشد، ولی قاعدهٔ سرانگشتی خوبی است: بیشتر از پنج تا هفت دقیقه صحبت یک‌طرفه نکنید. بین بخش‌ها سؤال بپرسید، یک رأی‌گیری بگذارید یا از مخاطب بخواهید با کسی کنارش مشورت کند.

۳. با «چرا» شروع کنید

قبل از هر مبحث بگویید چرا به درد مخاطب می‌خورد. «این تکنیک زمان تهیهٔ گزارش‌های ماهانهٔ شما را نصف می‌کند.» مخاطب وقتی ارتباط را ببیند، دقیق‌تر گوش می‌دهد.

۴. نظرسنجی زنده برای سنجش و تصمیم

نظرسنجی زنده ساده‌ترین تعامل است. هم دانش مخاطب را می‌سنجد، هم به او حس مشارکت می‌دهد. حتی یک سؤال دو گزینه‌ای بهتر از هیچ است.

۵. مسابقه برای مرور

پنج سؤال کوتاه در میانه یا پایان جلسه، حال‌وهوا را عوض می‌کند. یاد بگیرید چطور مسابقهٔ آنلاین کلاس بسازید که خسته‌کننده نباشد.

۶. اجازهٔ سؤال ناشناس

همه جرئت پرسیدن ندارند. بخش پرسش و پاسخ زنده باز بگذارید تا افراد بی‌دغدغه بپرسند و دیگران به سؤال‌های خوب رأی بدهند. سؤال‌های واقعی مخاطب، بهترین راهنمای شما برای اولویت‌بندی محتوا هستند.

۷. داستان بگویید

داستان واقعی از تجربه، شکست و موفقیت، توجه را سریع‌تر از هر نمودار جلب می‌کند. بعد از هر مفهوم اصلی، یک مثال کوتاه و ملموس بیاورید. بهتر است مثال از دنیای خود مخاطب باشد.

۸. اسلاید کم‌متن و دیداری

هر اسلاید یک ایده. متن طولانی را نخوانید؛ مخاطب سریع‌تر از شما می‌خواند و بعد حواسش پرت می‌شود. تصویر، مثال یا یک جملهٔ کلیدی کافی است. اگر اسلاید توضیح لازم دارد، آن را در یادداشت ارائه‌دهنده بنویسید، نه روی صفحه.

۹. مکث و فضای فکر

بعد از پرسیدن سؤال، ۵ تا ۱۰ ثانیه سکوت کنید. این مکث برای شما طولانی است ولی برای مخاطب لازم است. اگر فوراً خودتان جواب بدهید، یاد می‌گیرند که لازم نیست فکر کنند.

۱۰. فعالیت دونفره یا گروهی

از مخاطب بخواهید دو دقیقه با کسی کنار دستش دربارهٔ سؤال بحث کند و بعد رأی بدهد. این الگو، که با نام Peer Instruction شناخته می‌شود، در کلاس‌های درس دانشگاهی سابقهٔ طولانی دارد (توضیح بیشتر). در وبینار می‌توانید از اتاق‌های جانبی یا چت استفاده کنید.

۱۱. بازخورد را به سرعت نشان دهید

هر نظر یا رأی که می‌گیرید، به آن واکنش نشان دهید. اگر مخاطب ببیند صدایش تأثیر دارد، دفعهٔ بعد بیشتر مشارکت می‌کند. اگر ببیند نتیجه نادیده گرفته شد، کم‌کم دست از شرکت می‌کشد.

۱۲. یک پایان فعال داشته باشید

آخر جلسه یک «اقدام» بخواهید: «کدام یک از این سه نکته را همین هفته اجرا می‌کنید؟» (نظرسنجی) یا «در یک کلمه بگویید چه یاد گرفتید» (ابر کلمات). و اگر جلسه گواهی دارد، گواهی حضور خودکار انگیزهٔ ماندن تا انتها را بالا می‌برد.

ساختار پیشنهادی یک جلسهٔ ۶۰ دقیقه‌ای

برای اینکه ایده‌ها در عمل جا بیفتند، یک الگوی ساده:

چند اشتباه که مشارکت را می‌کُشد

• تعامل زیاد و بی‌هدف. وقتی هر دقیقه یک سؤال می‌پرسید، جلسه به بازی تبدیل می‌شود و محتوا فدا می‌شود.
• پرسیدن و نادیده گرفتن جواب. سریع‌ترین راه برای کاهش اعتماد است.
• مجازات پاسخ اشتباه. اگر کسی با ترس از تمسخر مواجه شود، دیگر پاسخ نمی‌دهد. اشتباه را فرصت یادگیری بنامید.
• ورود دشوار. اگر رأی‌دادن ثبت‌نام و نصب لازم داشته باشد، نصف مخاطبان از دست می‌روند. از ابزاری استفاده کنید که با یک کد کار کند.
• اجرای نکردن پیش‌تمرین. اولین‌بار که ابزار جدیدی را امتحان می‌کنید، حتماً قبل از جلسه با چند دوست آزمایش کنید.

چطور مشارکت را اندازه بگیریم؟

اگر چیزی را اندازه نگیرید، نمی‌توانید بهترش کنید. چند شاخص ساده:

• درصد حاضران که در نظرسنجی‌ها رأی دادند.
• تعداد سؤال‌های پرسیده‌شده و رأی‌های آن‌ها.
• تعداد افرادی که تا آخر جلسه ماندند.
• پاسخ‌های درست در کوییز در ابتدا و انتها.
• بازخورد شرکت‌کنندگان.

بیشتر ابزارهای ارائهٔ تعاملی گزارش جلسه می‌دهند. در سنوتو می‌توانید گزارش پاسخ‌ها و جدول رتبه‌بندی را ببینید و برای جلسهٔ بعد، ارائه را اصلاح کنید.

ابزار مناسب چه ویژگی‌هایی دارد؟

برای بالا بردن مشارکت، ابزاری لازم است که مانع نسازد: ورود با کد یا QR، اجرا روی گوشی بدون نصب برنامه، پشتیبانی کامل فارسی و راست‌به‌چپ، و اجرای روان با اینترنت معمولی. سنوتو برای همین ساخته شده است: اسلاید نظرسنجی، کوییز، ابر کلمات، پاسخ باز، مقیاس امتیاز، رتبه‌بندی و پرسش‌وپاسخ در یک ارائه کنار هم قرار می‌گیرند. اگر در حال مقایسه ابزارها هستید، مقالهٔ جایگزین منتی‌متر را ببینید و برای شروع، ثبت‌نام رایگان کنید.

پژوهش‌های روز چه می‌گویند؟

در تحلیل فراگیر فریمن و همکاران، یادگیری فعال نمرهٔ امتحان را به‌طور میانگین حدود نیم درجهٔ حرفی بالا برد و احتمال مردودی در سخنرانی سنتی حدود ۵۵ درصد بیشتر بود (علوم، فنی و ریاضی). مطالعهٔ تئوبالد و همکاران روی دانشجویان گروه‌های کم‌نماینده نشان داد یادگیری فعال شکاف نمره را ۳۳ درصد و شکاف قبولی را ۴۵ درصد کم می‌کند؛ البته فقط کلاس‌هایی که زمان زیادی را به فعالیت اختصاص می‌دادند. آزمایش تصادفی دسلوریرز و همکاران نشان داد دانشجویانِ کلاس فعال بیشتر یاد می‌گیرند اما فکر می‌کنند کمتر یاد گرفته‌اند، چون تلاش ذهنی بیشتری لازم است؛ پس بعد از فعالیت، یک جمع‌بندی کوتاه و توضیح این نکته به مخاطب کمک می‌کند.

منابع این بخش در پایان مقاله آمده است.

جمع‌بندی

مشارکت اتفاقی نمی‌افتد؛ طراحی می‌شود. با شروع فعال، تعامل‌های کوتاه و منظم، اجازهٔ پرسش ناشناس، واکنش سریع به نظرها و ابزار ساده، می‌توانید هر جلسه را از یک سخنرانی یک‌طرفه به گفتگویی زنده تبدیل کنید. از همین جلسهٔ بعد فقط دو روش را انتخاب کنید و امتحان کنید؛ نتیجه را اندازه بگیرید و از جلسهٔ بعد روش سوم را اضافه کنید.

منابع

• Freeman et al., «Active learning increases student performance in science, engineering, and mathematics»، PNAS
• Theobald et al., «Active learning narrows achievement gaps for underrepresented students in undergraduate science, technology, engineering, and math»، PNAS، ۲۰۲۰
• Deslauriers et al., «Measuring actual learning versus feeling of learning in response to being actively engaged in the classroom»، PNAS، ۲۰۱۹

تصویر شاخص: عکس Carlos Gil از Unsplash (مجوز Unsplash).